الف ) عوامل ظهور و شكل‌گيرى تفكر زيدى به روشنى نمىتوان گفت كه زيد دخالت مستقيمى در انشعاب گروهى به نام زيديه داشته است . اساسا شكل‌گيرى و تمايز فرقه‌اى گروه‌ها را نمىتوان به گونه‌اى خلق الساعه و همزمان با مؤسس اسمى آن گروه به حساب آورد . با اين‌حال حركت و قيام سياسى او ، به علاوه ناسازگارى سيره سياسى و عملى وى با سيره صادقين عليهما السّلام را مىتوان زمينه مناسب و نقطه عطفى براى تقسيم شيعيان علوى به زيدى و جعفرى و در پى آن تاحدودى جدايى سادات حسنى و حسينى و از همه مهم‌تر آغازى براى ظهور فرقه زيديه تلقى كرد . « 1 » بگذريم از اين‌كه براساس برخى از گزارش‌ها خاستگاه به كارگيرى عنوان ناسزاگونه « رافضه » براى شيعيان امامى نيز از پيامدهاى همين حركت به حساب آمده است . « 2 »

--> ( 1 ) . البته بايد بين قيام زيد بن على و حركت زيديان تفاوت قائل شد و حساب زيد نزد امامان از حساب بسيارى ديگر جدا بود ( عيون اخبار الرضا ، ج 1 ، ص 229 - 225 ) . در واقع اگر زيد و يحيى فرزند او و نيز شهيد فخ را استثنا كنيم نمىتوان از تأييد صريح ديگر قيام‌هاى علويان عصر حضور امامان گزارش متقنى به دست آورد . بگذريم از اين‌كه برخى از شاعران شيعى در آن عصر نيز قيام زيد را نوعى تجاسر و پيش‌دستى در مبارزه با امام تلقى كرده و وى را مسئول ادامه اين روش توسط زيديان بعدى دانسته‌اند و بر اين باورند كه : سن ظلم الامام للناس زيد * ان ظلم الامام ذو عقال و بنى الشيخ و القتيل بفخ * بعد يحيى و موتم الاشبال يعنى سنت ستم بر امام را زيد در ميان مردم رواج داد . البته كه ستم به امام دردى كشنده است و از پس او فرزندان آن پير ( عبد الله بن حسن ) محمد و ابراهيم و كشته فخ ( حسين بن على بن حسن ) از پس يحيى بن عبد الله و نيز يتيم‌كننده شير بچگان ( عيسى بن زيد ) چنين كردند ( مقاتل الطالبين ، ص 54 ) . در واقع اين بينش را كه « كل فاطمى شجاع سخى خرج بالامامة فهو امام » ( الملل و النحل ، ج 1 ، ص 137 - 139 ) شايد نتوانيم به زيد منتسب كنيم امّا حركت و قيام او آغازگر طرح اين انديشه شد ( براى مطالعه تمايزات ديدگاه سياسى زيديان از امامان شيعه بنگريد به مباحث مقدماتى كتاب البحر الزخار نوشته ابن مرتضاى زيدى ) . ( 2 ) . به عنوان نمونه بنگريد : بغدادى ، ص 21 - 22 ؛ ملطى ، ص 18 ؛ يمنى ، ج 1 ، ص 446 - 452 . اين اصطلاح همواره به عنوان يكى از موضوعات چالش‌زا و اسباب كشمكش‌هاى فكرى زيديه و اماميه -